Vào năm 1979, chính quyền Trung Quốc đã ban hành Luật Doanh nghiệp liên doanh vốn giữa Trung Quốc và nước ngoài nhằm mục đích thúc đẩy quan hệ hợp tác kinh tế cũng như đẩy mạnh việc trao đổi công nghệ. Theo văn bản luật này, toàn bộ trang thiết bị và công nghệ do bên nước ngoài góp vốn bắt buộc phải đạt độ tiên tiến cao, đáp ứng đúng đắn các yêu cầu thị trường nội địa lúc bấy giờ.
Thực trạng đó phản ánh rõ nét vị thế của Trung Quốc trong giai đoạn đầu tiến hành công cuộc cải cách và mở cửa: một quốc gia đang cực kỳ khao khát nguồn vốn đầu tư, máy móc thiết bị cùng tri thức công nghệ từ bên ngoài nhằm xây dựng và củng cố nền tảng sản xuất trong nước. Lúc bấy giờ, phần lớn nguồn cung công nghệ đều lệ thuộc vào các tập đoàn nước ngoài, trong khi phía Trung Quốc chủ yếu đảm nhận các khâu gia công và chế tạo có hàm lượng giá trị gia tăng thấp hơn.
Dựa theo số liệu từ Tổng cục Thống kê Trung Quốc (NBS), vào năm 1980, toàn bộ đại lục chỉ ghi nhận vỏn vẹn 3 doanh nghiệp có sự góp mặt của nguồn vốn ngoại. Tuy nhiên, tình hình đã thay đổi chóng mặt khi đến cuối năm 2017, số lượng các doanh nghiệp công nghiệp quy mô lớn có nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, bao gồm cả các vùng lãnh thổ như Hong Kong, Macao và Đài Loan, đã chạm mốc khoảng 50.000 đơn vị, giải quyết việc làm cho tới 20,89 triệu lao động.
Khu vực kinh tế này đã tạo ra tổng giá trị giao hàng xuất khẩu lên tới 7.500 tỷ NDT, chiếm tới 60,8% tổng giá trị toàn ngành công nghiệp quy mô lớn của quốc gia này. Cơ quan thống kê NBS nhận định rằng các doanh nghiệp ngoại không chỉ đơn thuần rót vốn mà còn đóng vai trò chuyển giao công nghệ tối tân, mở rộng cánh cửa tiếp cận thị trường quốc tế cùng những phương thức quản trị vận hành vô cùng hiện đại vào sâu trong thị trường Trung Quốc.
Hành trình chuyển mình từ khâu lắp ráp đơn thuần đến làm chủ chuỗi cung ứng
Sự bứt phá mạnh mẽ của ngành công nghiệp sản xuất máy tính xách tay (laptop) chính là minh chứng sống động nhất cho tiến trình chuyển dịch này.
Theo số liệu phân tích từ hãng nghiên cứu thị trường Market Intelligence & Consulting Institute (MIC), vào giai đoạn đầu của thập niên 1990, các dòng sản phẩm laptop chủ yếu được lắp ráp tại Nhật Bản và vùng lãnh thổ Đài Loan (Trung Quốc). Khi đại lục mở cửa nền kinh tế, các khu vực châu thổ sông Châu Giang và sông Trường Giang đã nhanh chóng vươn lên thành những trung tâm công nghiệp điện tử khổng lồ. Hàng loạt thương hiệu nội địa như Lenovo, Founder, hay Great Wall lần lượt ra đời, song song với việc các nhà sản xuất thiết kế theo đơn đặt hàng (ODM) của Đài Loan ồ ạt đổ bộ mở rộng cơ sở tại Thượng Hải, Côn Sơn và Trùng Khánh.
Khoảng thời gian từ năm 2000 đến 2010 đánh dấu bước nhảy vọt của Trung Quốc khi họ mở rộng quy mô từ các công đoạn lắp ráp thông thường sang trực tiếp sản xuất màn hình hiển thị, bo mạch chủ, bàn phím, lớp vỏ máy cùng linh kiện pin. Những tên tuổi lớn như Huaqin hay Luxshare cũng dần hoàn tất quá trình chuyển đổi mô hình kinh doanh từ gia công theo thiết kế có sẵn (OEM) sang hình thức ODM chuyên nghiệp hơn.
Tới năm 2013, giữa bối cảnh thị trường máy tính toàn cầu có dấu hiệu chững lại, tập đoàn Intel đã quyết định triển khai chương trình mang tên China Technique Ecosystem (CTE) nhằm thúc đẩy mạnh mẽ hệ sinh thái thiết bị phần cứng ứng dụng kiến trúc chip x86 ngay tại thị trường Trung Quốc. Gói chiến lược này bao gồm việc Intel cung cấp các bộ vi xử lý trung tâm, bản thiết kế tham chiếu, công cụ hỗ trợ phát triển cùng nguồn quỹ đổi mới sáng tạo trị giá lên tới 200 triệu USD.
Ngay năm sau đó, "gã khổng lồ" công nghệ đến từ nước Mỹ tiếp tục thành lập một trung tâm chuyên trách về đổi mới thiết bị thông minh tại Thâm Quyến, đồng thời bơm thêm 100 triệu USD vào hệ sinh thái này. Sáng kiến này đã góp phần trực tiếp tạo ra một thế hệ các nhà sản xuất ODM mới tại Trung Quốc, sở hữu năng lực chế tạo khuôn mẫu với tốc độ chớp nhoáng, thiết kế theo dạng mô-đun linh hoạt và tối ưu hóa thời gian giao hàng một cách đáng kinh ngạc.
Toàn bộ tiến trình phát triển công nghiệp này không hề diễn ra theo kiểu nhảy cóc tức thì từ gia công lao động phổ thông lên công nghệ lõi cao cấp, mà thực tế nó phải trải qua nhiều tầng nấc tích lũy kiên trì: từ lắp ráp cơ bản, sản xuất linh kiện rời, OEM, ODM cho đến việc tự chủ sản xuất hàng không mang thương hiệu riêng (white-label).
Chính bề dày tích lũy công nghiệp lâu năm đó đã khiến cho chiến lược đa dạng hóa chuỗi cung ứng mang tên "China+1" vấp phải những giới hạn thực tế rất lớn. Theo ghi nhận từ MIC, hoạt động chế tạo máy tính xách tay hướng đến các thị trường tiêu thụ tại Mỹ và châu Âu đang có xu hướng dịch chuyển một phần sang các quốc gia khác nhằm né tránh áp lực từ thuế quan cũng như các rủi ro địa chính trị. Mặc dù vậy, chiến lược "China+1" hoàn toàn không đồng nghĩa với khái niệm "China-free" (loại bỏ hoàn toàn Trung Quốc). Trên thực tế, quốc gia này vẫn nắm giữ một hệ sinh thái sản xuất hoàn chỉnh bao gồm hệ thống nhà máy quy mô, mạng lưới cung ứng linh kiện phong phú cùng nguồn nhân lực kỹ thuật được tôi luyện qua hơn hai thập kỷ.
Mặt khác, bản thân Trung Quốc cũng là một thị trường tiêu thụ laptop cực kỳ trọng điểm, chiếm khoảng từ 12% đến 13% tổng doanh số bán ra trên toàn cầu, đứng sau Mỹ (27%) và châu Âu (23%). Do đó, các hãng sản xuất máy tính lớn buộc phải duy trì song song hai hệ thống vận hành: vừa thiết lập các cơ sở sản xuất bên ngoài Trung Quốc để phục vụ một số thị trường ngách, vừa phải tiếp tục dựa dẫm vào chuỗi cung ứng và sức mua nội địa khổng lồ tại đại lục.
Việc xây dựng một nhà máy mới tại một quốc gia khác là điều hoàn toàn khả thi về mặt kỹ thuật, tuy nhiên bài toán tái thiết lập toàn diện hệ thống nhà cung ứng linh kiện phụ trợ, hệ thống khuôn mẫu chính xác, đội ngũ kỹ sư lành nghề, hạ tầng logistics đồng bộ cùng năng lực sản xuất hàng loạt với hiệu suất cao như một cụm công nghiệp lâu đời lại là một thách thức hoàn toàn khác biệt.
Sự dịch chuyển về quy mô sản xuất và góc nhìn chuyên gia
Bước sang năm 2025, vị thế chủ đạo của ngành sản xuất Trung Quốc đã có những bước tiến hóa mạnh mẽ. Dữ liệu từ cơ quan thống kê NBS chỉ ra rằng tổng giá trị gia tăng của toàn ngành công nghiệp nước này đạt mức 41.683 tỷ NDT, ghi nhận mức tăng trưởng 5,8%. Riêng khối ngành chế tạo tăng 6,4%; lĩnh vực chế tạo thiết bị tăng 9,2%; trong khi các ngành công nghiệp thuộc phân khúc công nghệ cao tăng tới 9,4%. Bên cạnh đó, sản lượng ngành ô tô tăng 11,5%; máy móc và thiết bị điện tăng 9,2%; các mặt hàng máy tính cùng thiết bị điện tử ghi nhận mức tăng trưởng 10,6%.
Năng lực sản xuất hiện nay không còn phụ thuộc đơn thuần vào lợi thế về nhân công giá rẻ nữa. Vào năm 2025, Trung Quốc đã chi ra khoản tiền khổng lồ lên tới 3.926 tỷ NDT dành riêng cho hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D), tương đương với tỷ trọng 2,8% trên tổng sản phẩm quốc nội (GDP), tăng 8,1% so với năm trước đó. Tổng số lượng nhân sự tham gia trực tiếp vào công tác R&D tính theo quy đổi toàn thời gian đã đạt mốc 7,95 triệu người mỗi năm, tăng đáng kể so với con số 5,24 triệu nhân sự ghi nhận vào năm 2020.
Từ một nền kinh tế trước đây phải tìm mọi cách thu hút công nghệ ngoại vào trong nhà máy, Trung Quốc nay đã tự tay kiến tạo nên một hệ sinh thái sản xuất khép kín, sở hữu đồng thời các thế mạnh cốt lõi bao gồm năng lực nghiên cứu khoa học, thiết kế sản phẩm, cung ứng linh kiện đồng bộ và sản xuất hàng loạt với quy mô cực lớn.
Nhận định từ chuyên gia kỹ thuật của TTC Việt Nam: Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang đối diện với nhiều biến động địa chính trị, việc tìm kiếm các quốc gia thay thế Trung Quốc trong ngắn hạn là vô cùng khó khăn đối với các doanh nghiệp công nghệ. Vấn đề không chỉ nằm ở việc xây dựng nhà máy, mà nằm ở việc tái tạo lại toàn bộ hệ sinh thái kỹ thuật, hạ tầng viễn thông, mạng lưới cung ứng linh kiện và đội ngũ nhân sự chất lượng cao đã được bồi đắp qua nhiều thập kỷ. Các doanh nghiệp cần có chiến lược quản trị rủi ro chuỗi cung ứng linh hoạt thay vì kỳ vọng vào một sự thay thế tức thời.
Trong các lĩnh vực công nghiệp đòi hỏi chuỗi cung ứng có độ phức tạp cao, bài toán hóc búa nhất mà các doanh nghiệp toàn cầu phải đối mặt ở thời điểm hiện tại không phải là việc đi tìm một nhà máy đơn lẻ để thay thế Trung Quốc, mà chính là làm thế nào để tái tạo lại một hệ sinh thái công nghiệp toàn diện đã mất rất nhiều thập kỷ để tích lũy và phát triển.
Đón đọc bài 2: Bước chuyển công xưởng thế giới: Nhà máy Trung Quốc nắm quyền thiết kế sản phẩm
Để được tư vấn chi tiết về các giải pháp mạng, hạ tầng viễn thông và tối ưu hóa hệ thống công nghệ doanh nghiệp chuẩn xác nhất, quý khách hàng vui lòng liên hệ ngay với đội ngũ chuyên gia của TTC Việt Nam thông qua website ttcvn.net hoặc hotline chính thức của chúng tôi.
