Khoảng trống lớn nằm giữa hoạt động nghiên cứu mang tính hàn lâm và thực tiễn thị trường, từ lâu vẫn được định nghĩa là "thung lũng chết", luôn là bài toán sinh tử đối với nhiều nền kinh tế khi muốn khai thác khoa học công nghệ làm động lực tăng trưởng đột phá. Nếu nguồn vốn đầu tư công chỉ dừng lại ở các bài báo học thuật hay những sáng chế bị lãng quên trong ngăn kéo, nền kinh tế sẽ khó cảm nhận được các tác động thiết thực về mặt kinh tế và xã hội.
Những bài học thực tế được rút ra từ hai quốc gia Ba Lan và Indonesia minh chứng rằng, để vượt qua nút thắt này, tư duy cấp phát ngân sách theo lối hành chính truyền thống cần phải được thay thế. Thay vào đó là việc kiến tạo một hệ sinh thái đồng bộ và gắn kết chặt chẽ giữa ba chủ thể trọng tâm: Nhà nước, các viện nghiên cứu - trường đại học và khối doanh nghiệp.
Ba Lan và chiến lược đồng hành cùng doanh nghiệp ngay từ vạch xuất phát
Thay vì vận hành theo quy trình tuyến tính cũ kỹ bao gồm các bước nghiên cứu, công bố, chế tạo mẫu thử rồi mới chật vật tìm kiếm đối tác thương mại hóa, quốc gia Đông Âu này đã chọn phương án tích hợp toàn diện ngay từ khâu định hình đề bài.
Tại Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Quốc gia Ba Lan (NCBR) - đơn vị chịu trách nhiệm phân bổ hơn 80 tỷ Zloty Ba Lan cho các dự án R&D tính từ năm 2007, mọi hồ sơ xin tài trợ đều bắt buộc phải xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của thị trường hoặc các thách thức trọng yếu về lĩnh vực y tế, môi trường và chuyển đổi số.
Ông Maciej Jędrzejek, Phó Giám đốc Ban Hợp tác Quốc tế NCBR, đã đưa ra quan điểm: "Nghiên cứu bắt đầu từ một nhu cầu thì không thể kết thúc đơn thuần ở một kết quả nghiên cứu trên giấy".
Để hiện thực hóa định hướng này, Ba Lan áp dụng cơ chế nghiên cứu ứng dụng mang tính hợp tác cao, yêu cầu bắt buộc các cơ sở giáo dục đại học phải bắt tay thành lập liên danh cùng khối doanh nghiệp ngay trước khi khởi động đề tài. Trong mô hình này, các chức năng được phân định rõ ràng: giới hàn lâm cung cấp nền tảng tri thức, doanh nghiệp đảm nhận nhiệm vụ chuẩn hóa kỹ thuật và khai thác thị trường, còn cơ quan nhà nước đóng vai trò chia sẻ những rủi ro tài chính ban đầu.
Đáng chú ý, quốc gia này tận dụng rất hiệu quả công cụ mua sắm đổi mới sáng tạo (PCP - Pre-Commercial Procurement), nơi Chính phủ đóng vai trò như một "khách hàng mồi" cực kỳ thông minh. Thay vì chọn mua những hàng hóa có sẵn trên kệ, Nhà nước định hình rõ các tiêu chuẩn đầu ra cho những bài toán chưa có lời giải, sau đó cấp kinh phí để nhiều nhóm nghiên cứu khác nhau cùng tham gia cạnh tranh phát triển mẫu thử.
"Nhà nước cần rõ ràng về bài toán và mục tiêu đầu ra, nhưng phải mở về phương án giải quyết công nghệ", ông Maciej chia sẻ thêm về triết lý kích hoạt năng lực sáng tạo của khu vực tư nhân.
Indonesia và bước đột phá với chính sách giảm thuế tới 300% cho R&D
Chuyển hướng sang khu vực Đông Nam Á, Indonesia lại chọn cách giải quyết vấn đề bằng những cải cách mang tính cách mạng về cả thể chế lẫn tài chính thông qua sự dẫn dắt của Cơ quan Đổi mới và Nghiên cứu Quốc gia (BRIN).
Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách thường niên với những ràng buộc khắt khe về niên độ tài khóa, xứ sở vạn đảo tận dụng nguồn lực từ quỹ ủy thác phát triển bền vững (LPDP). Tính đến năm 2025, quy mô của quỹ này đã chạm mốc khoảng 770 triệu USD và sẽ nhận thêm khoản bổ sung 1,8 tỷ USD từ năm 2026, đưa tổng nguồn vốn đầu tư lên đến 2,57 tỷ USD.
Nhờ nguồn lực độc lập này, BRIN có thể tiếp nhận hồ sơ xét duyệt xuyên suốt cả năm và thực hiện giải ngân linh hoạt trong chu kỳ 12 tháng tính từ thời điểm ký kết hợp đồng, giúp các bên thoát khỏi áp lực quyết toán gấp gáp của năm tài chính hành chính.
Hạn mức tài trợ cũng được phân khúc rõ ràng tùy theo quy mô: các đề tài cạnh tranh thông thường nhận mức hỗ trợ khoảng 1 triệu Rupiah Indonesia, trong khi các chương trình chiến lược giải quyết các bài toán lớn cấp quốc gia có thể nhận hạn mức lên đến 50 triệu Rupiah Indonesia.
Tiến sĩ Arthur Ario Lelono, Giám đốc phụ trách tài trợ nghiên cứu và đổi mới sáng tạo tại BRIN, khẳng định: "Chúng tôi chuyển đổi ưu tiên từ việc tạo ra tri thức thuần túy sang nghiên cứu tạo ra tác động. Điều đó có nghĩa là phải giải quyết các bài toán xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của công nghiệp hoặc xã hội".
Nhằm khuyến khích cộng đồng doanh nghiệp mạnh dạn rót vốn cho R&D, Jakarta đã triển khai chính sách siêu khấu trừ thuế với mức lên tới 300% đối với các chi phí nghiên cứu thuộc 11 lĩnh vực trọng điểm. Song song với đó, Chính phủ còn cung cấp các gói đồng tài trợ tỷ lệ 1:1 nhằm tiếp sức cho các doanh nghiệp trong giai đoạn thử nghiệm những dòng sản phẩm công nghệ, nông nghiệp hay dược phẩm đòi hỏi phải có giấy phép kiểm duyệt trước khi chính thức thương mại hóa.
Không chỉ dừng lại ở các đòn bẩy tài chính, quốc gia này còn áp dụng cơ chế luân chuyển nhân sự, cho phép các chuyên gia nghiên cứu tại các trường, viện được cử sang làm việc trực tiếp tại doanh nghiệp trong khoảng thời gian từ 1 đến 3 năm. Trên bình diện quốc tế, mô hình liên danh "2+2" giữa các trường đại học và doanh nghiệp của Indonesia với các đối tác ngoại đòi hỏi các bên phải cùng đóng góp vốn đối ứng, qua đó đảm bảo mọi phương án công nghệ phát triển ra đều bám sát nhu cầu thương mại thực tế.
Kinh nghiệm thực tiễn từ cả Warsaw và Jakarta cho thấy rằng "thung lũng chết" chỉ thực sự bị san bằng khi các cơ quan nhà nước chuyển đổi thành công vai trò từ đơn vị xét duyệt hồ sơ hành chính sang nhà quản trị rủi ro kiêm điều phối hệ sinh thái, lấy nhu cầu của thị trường làm kim chỉ nam cho mọi dòng vốn đầu tư khoa học.
Góc nhìn chuyên gia từ TTC Việt Nam về phát triển hạ tầng và công nghệ
Nhìn nhận từ câu chuyện thành công của Ba Lan và Indonesia, các chuyên gia kỹ thuật của TTC Việt Nam cho rằng việc giải quyết bài toán thương mại hóa công nghệ cũng tương đồng với việc xây dựng một hệ thống mạng và viễn thông doanh nghiệp. Để tối ưu hóa hiệu quả đầu tư, các tổ chức không thể làm việc theo cách manh mún hay tách rời hạ tầng kỹ thuật với nhu cầu thực tế của người dùng cuối. Việc xây dựng một nền tảng hạ tầng số vững chắc, kết hợp chặt chẽ giữa đơn vị cung cấp giải pháp, nhà nghiên cứu và doanh nghiệp ứng dụng chính là chìa khóa then chốt để giúp các doanh nghiệp Việt Nam bứt phá mạnh mẽ trong kỷ nguyên chuyển đổi số.
Để được tư vấn chi tiết về các giải pháp mạng, viễn thông và hạ tầng công nghệ tối ưu nhất cho doanh nghiệp của bạn, hãy liên hệ ngay với đội ngũ chuyên gia của TTC Việt Nam tại ttcvn.net để nhận hỗ trợ nhanh chóng và chuyên nghiệp.
