Tại phiên tọa đàm Thúc đẩy chuyển giao và ứng dụng công nghệ chiến lược trong khuôn khổ Diễn đàn mở rộng kết nối hợp tác khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, chiều 5/11, các chuyên gia từ các viện, trường, doanh nghiệp chỉ ra thực tế: những ngành công nghệ chiến lược như vi mạch bán dẫn, robot thông minh hay vật liệu tiên tiến đòi hỏi quá trình tích lũy công nghệ hàng chục năm, không thể giải quyết bằng tâm lý nóng vội.
Phòng sạch 1.500 tỷ đồng, lớn nhưng chưa đủ
TS. Bùi Duy Hiếu (Viện Công nghệ Thông tin, Đại học Quốc gia Hà Nội) thẳng thắn nhận định: Khi nói đến phát triển công nghệ chiến lược như bán dẫn, chúng ta không thể 'đi tắt đón đầu' mà phải rút ngắn thời gian tích lũy (từ 20 năm xuống 10 năm hoặc 5-7 năm) thông qua hợp tác.
Theo ông, khả năng các tập đoàn quốc tế mở phòng sạch (cleanroom) chế tạo bán dẫn tại Việt Nam là rất thấp vì quy trình chế tạo là bí mật công nghệ cốt lõi tạo nên lợi thế cạnh tranh quốc gia, tương tự những tiến trình 7nm hay 2nm tại Đài Loan (Trung Quốc).
Ngay cả khi được đầu tư nguồn lực lớn, thách thức về hạ tầng và chi phí vận hành vẫn là bài toán nan giải. Dự án phòng sạch 1.500 tỷ đồng (khoảng 60 triệu USD) nằm trong khuôn viên Đại học Quốc gia Hà Nội ở Khu đô thị Hòa Lạc dù mang quy mô lớn nhưng không đủ để hoàn thiện toàn bộ dây chuyền sản xuất vi mạch mà chỉ có thể tập trung vào một số thiết bị, công đoạn.
Đáng chú ý, TS. Bùi Duy Hiếu dẫn số liệu ước tính chi phí duy trì vận hành một phòng sạch nghiên cứu tiêu tốn khoảng 2 đến 6 triệu Euro mỗi năm chỉ riêng cho tiền điện, nước, khí sạch và bảo trì. Con số này được xem là rất lớn so với ngân sách của các đơn vị nghiên cứu trong nước.
Cùng góc nhìn, TS. Đào Nguyên Thuận (Viện Khoa học Vật liệu, Viện Hàn lâm Khoa học Việt Nam) cho biết các nhà khoa học trong nước làm rất tốt từ nghiên cứu cơ bản đến chế tạo sản phẩm mẫu (prototype), nhưng thường bị tắc nghẽn ở khâu thẩm định và mở rộng quy mô.
"Đây chính là nơi tồn tại 'thung lũng chết' và nghiên cứu thường bị đình trệ tại đây", TS. Đào Nguyên Thuận nhấn mạnh. “Chúng tôi kỳ vọng sự hỗ trợ từ Bộ Khoa học và Công nghệ cùng Quỹ NAFOSTED để giúp các nhà khoa học vượt qua được 'thung lũng chết' này để bước lên nấc thang tiếp theo".
Tự chủ công nghệ lõi dựa trên chuỗi cung ứng toàn cầu
Thực tế từ các đơn vị tiên phong cho thấy, tự chủ không đồng nghĩa với việc tự làm mọi khâu khép kín mà là làm chủ công nghệ lõi và kết nối với chuỗi cung ứng mở.
PGS.TS. Lê Sơn (Trường Đại học Phenikaa) cho biết trong lĩnh vực robot tự hành, Phenikaa-X tự phát triển hệ thống thị giác, trí tuệ nhân tạo và bộ giải pháp định vị để thích ứng với giao thông đặc thù nhiều xe máy tại Việt Nam. Tuy nhiên, đơn vị vẫn chủ động hợp tác với các tập đoàn STMicroelectronics, Nvidia, Intel để giải quyết bài toán cảm biến và phần cứng.
"Một con robot là sự tích hợp của rất nhiều công nghệ bên trong... Chúng ta không thể làm việc đó một mình mà cần sự hợp tác và làm việc cùng nhau, không chỉ trong phạm vi một công ty, một trường học, mà còn giữa các quốc gia", ông Lê Sơn phân tích.
Tương tự, để đón đầu làn sóng bán dẫn, nhóm nghiên cứu của Đại học Quốc gia Hà Nội đã trải qua 2 năm đàm phán với cam kết bảo mật khắt khe để tiếp cận công nghệ chế tạo 16nm của TSMC, mạng lưới tài nguyên của Arm, đồng thời tận dụng các chương trình chế tạo chip (tape-out) miễn phí từ IEEE SSCS, IEEE CASS.
Đề xuất thành lập Trung tâm Nghiên cứu Xuất sắc
Để hợp tác quốc tế thực sự phát huy hiệu quả, các diễn giả kiến nghị Nhà nước cần sớm tháo gỡ những nút thắt cơ chế nội tại. TS. Bùi Duy Hiếu chỉ rõ nguồn tài trợ khoa học hiện nay chủ yếu phân bổ theo đề tài ngắn hạn 2-3 năm, trong khi quy trình phê duyệt kéo dài từ 1-2 năm làm mất đi tính thời sự của công nghệ cao.
Từ kinh nghiệm làm việc tại Singapore, Bỉ và Mỹ, TS. Đào Nguyên Thuận đề xuất Việt Nam thành lập "Trung tâm Nghiên cứu Xuất sắc" (Research Excellence Center) với hạ tầng dùng chung hoàn chỉnh và nguồn kinh phí dài hạn từ 10 đến 15 năm, miễn là có được bài toán nghiên cứu tốt.
Ngoài ra, phải thực hiện giao lưu học thuật xuyên biên giới, mời các nhà nghiên cứu đầu ngành từ khắp nơi trên thế giới về Việt Nam làm việc như cách Singapore đã làm. Qua đó, các nhà khoa học và sinh viên Việt Nam có thể học hỏi trực tiếp và nhanh chóng bắt kịp các xu hướng công nghệ tiên tiến nhất thế giới.
Cuối cùng, cần nguồn kinh phí đồng hành từ các tập đoàn, doanh nghiệp để tài trợ cho các thử nghiệm quy mô pilot, hoàn thiện sản phẩm mẫu trước khi tiến tới thương mại hóa quốc gia và toàn cầu.
Song song đó là cơ chế liên kết "Ba Nhà" (Nhà nước - Viện/Trường - Doanh nghiệp), thúc đẩy các doanh nghiệp khởi nguồn công nghệ (spin-off) như mô hình Phenikaa-X hay bài học vườn ươm C2N của Pháp, giúp nhà khoa học nắm giữ cổ phần và trực tiếp đưa phát minh vào thị trường.
