Ngành công nghiệp giải trí và phát sóng trực tiếp (livestream) tại Trung Quốc đang chứng kiến những bước siết chặt quản lý toàn diện từ phía cơ quan chức năng. Một trong những thách thức lớn nhất trong công tác quản lý trước đây là tình trạng các nghệ sĩ hay nhà sáng tạo nội dung sau khi bị hạn chế hoạt động trên một nền tảng số này lại có thể nhanh chóng chuyển sang các không gian mạng khác để tiếp tục duy trì sức ảnh hưởng và trục lợi.
Siết chặt vòng vây, chặn đường tái xuất của nghệ sĩ vi phạm
Vào năm 2021, Cục Quản lý Không gian mạng Trung Quốc (CAC) đã ban hành chỉ thị yêu cầu triển khai các biện pháp kiểm soát đồng bộ đối với những cá nhân hoạt động nghệ thuật vi phạm pháp luật hoặc đi ngược lại các chuẩn mực đạo đức xã hội. Điểm cốt lõi của chính sách này là thiết lập một bộ tiêu chuẩn kiểm duyệt thống nhất trên toàn bộ hệ sinh thái mạng internet, qua đó triệt tiêu hoàn toàn khả năng "đổi sân" hay tìm đường vòng để quay lại showbiz của các gương mặt tai tiếng.
Dựa theo các thông báo chính thức từ CAC, các đơn vị vận hành nền tảng trực tuyến buộc phải thắt chặt quy trình kiểm duyệt tài khoản cá nhân. Đồng thời, cơ quan chức năng cũng xử lý nghiêm các công ty giải trí, các tổ chức quản lý mạng lưới đa kênh (MCN) có hành vi tiếp tay, tổ chức chiến dịch quảng bá, tẩy trắng hoặc tạo mọi điều kiện thuận lợi để những cá nhân từng bị kỷ luật có cơ hội tái xuất trước công chúng. Tùy thuộc vào mức độ vi phạm thực tế, các hình phạt áp dụng có thể bao gồm cấm quyền phát ngôn, giới hạn tính năng tìm kiếm thông tin hoặc vô hiệu hóa các nguồn thu nhập thương mại, hay còn được giới truyền thông gọi chung là lệnh "phong sát".
Hệ thống danh sách cảnh báo và hàng trăm streamer bị trừng phạt
Bên cạnh các chỉ thị từ cơ quan quản lý nhà nước, Hiệp hội Nghệ thuật Biểu diễn Trung Quốc (CAPA) đã thiết lập cơ chế tự quản ngành thông qua việc công bố danh sách cảnh báo dành riêng cho lĩnh vực livestream từ năm 2018.
Vào ngày 23/11/2021, phân hội chuyên trách livestream trực thuộc CAPA đã phát hành đợt cảnh báo thứ chín với sự góp mặt của 88 trường hợp vi phạm. Đáng chú ý, danh sách này lần đầu tiên điểm mặt hai hiện tượng mạng đình đám là Guo Laoshi và Tie Shankao, đi kèm ba nghệ sĩ có sức ảnh hưởng lớn là Ngô Diệc Phàm, Trịnh Sảng cùng Trương Triết Hạn. Đây cũng là thời điểm ghi nhận các ngôi sao vướng án vi phạm pháp luật và đạo đức chính thức bị đưa vào diện cảnh báo diện rộng.
Theo số liệu từ hãng thông tấn Xinhua, trước khi đợt thứ chín ra mắt, CAPA đã thực hiện tổng cộng 8 đợt rà soát với 358 cá nhân bị điểm tên. Tính chung sau đợt này, tổng số lượng nhân vật nằm trong diện giám sát đặc biệt từ năm 2018 đã chạm mốc 446 người. Toàn bộ danh sách này đều được chuyển giao trực tiếp cho các nền tảng công nghệ nhằm kích hoạt lệnh cấm toàn diện, song song với việc báo cáo lên cơ quan quản lý cấp cao. Thời hạn hiệu lực áp dụng cho đợt cảnh báo thứ chín được xác định ở mức độ dài hạn.
Tuy nhiên, giới chuyên môn chỉ ra rằng đây vốn là một cơ chế tự quản mang tính đặc thù của nội bộ hiệp hội ngành nghề, không phải là một "danh sách đen" tập trung do nhà nước trực tiếp vận hành trên một cơ sở hạ tầng kỹ thuật độc nhất. Theo đại diện CAPA, quy trình đưa tên vào danh sách đòi hỏi các bước đề xuất, thẩm định nội bộ khắt khe trước khi thông qua để các đơn vị thành viên tự nguyện triển khai thực hiện.
Nguyên tắc "nói không với đổi nền tảng" và quét sạch vòng vây fandom độc hại
Bước sang năm 2022, Tổng cục Phát thanh và Truyền hình Trung Quốc (NRTA) phối hợp cùng Bộ Văn hóa và Du lịch đã ban hành bộ quy tắc ứng xử chính thức dành riêng cho người làm nghề livestream. Văn bản này quy định rõ ràng rằng đối với những trường hợp streamer vi phạm nghiêm trọng, cố tình tái phạm và không chịu hợp tác sửa đổi, các nền tảng có quyền vô hiệu hóa vĩnh viễn tài khoản, đồng thời đẩy họ vào danh sách đen hoặc danh sách cảnh báo chung.
Yếu tố then chốt nằm ở chỗ những cá nhân đã chịu hình thức kỷ luật này tuyệt đối không được phép lách luật bằng cách đăng ký tài khoản mới dưới danh nghĩa khác hay di chuyển sang một không gian mạng khác để tiếp tục sự nghiệp phát sóng. Tương tự, đối với các nghệ sĩ sa ngã vì vi phạm pháp luật hay chuẩn mực đạo đức, mọi tổ chức liên quan đều bị cấm cung cấp bất kỳ sân khấu biểu diễn công khai, không gian phát ngôn hay cơ hội xuất hiện trước truyền thông nào nhằm bịt kín mọi ngóc ngách "đổi trận địa" tái xuất.
Chiến lược quản lý không gian mạng tại đất nước tỉ dân chưa bao giờ chỉ dừng lại ở những cá nhân trực tiếp lộ diện trước ống kính máy quay. Thông báo năm 2021 của CAC yêu cầu các nền tảng số phải chịu trách nhiệm quản lý toàn diện từ nghệ sĩ, công ty hậu thuẫn, các hội nhóm người hâm mộ (fandom), tài khoản giải trí cho tới các đơn vị MCN.
Đối với những tài khoản có hành vi tổ chức tung tin đồn thất thiệt, bôi nhọ danh dự người khác, kích động làn sóng đối đầu hay cố tình thao túng số liệu lưu lượng truy cập (traffic), nền tảng có quyền áp dụng các biện pháp trừng phạt phong phú. Các hình thức xử lý dao động từ việc hạn chế tương tác xã hội cho đến việc tước bỏ hoàn toàn quyền lợi sinh lời từ hoạt động thương mại.
Các chiến dịch làm sạch không gian mạng tiếp tục được đẩy mạnh trong giai đoạn sau. Điển hình là chiến dịch "Thanh Lãng" diễn ra vào đầu năm 2023, nơi nhà chức trách kiên quyết xử lý những hiện tượng mạng cố tình sử dụng chiêu trò rẻ tiền, hành vi phản cảm, khoe khoang vật chất thái quá nhằm mục đích câu kéo sự chú ý hoặc cổ súy cho các lối sống lệch lạc.
Tới năm 2025, CAC tiếp tục ban hành các chỉ đạo yêu cầu đóng cửa và cấm hoạt động dài hạn đối với hàng loạt tài khoản chuyên bám đuôi, săn ảnh đời tư nghệ sĩ, phát tán thông tin chưa được kiểm chứng và lợi dụng các vụ bê bối để trục lợi từ lượt truy cập. Cơ quan này nhấn mạnh sẽ tiếp tục duy trì nghiêm ngặt các tiêu chuẩn quản lý thông tin nghệ sĩ, trấn áp văn hóa fandom độc hại và triệt tiêu xu hướng chạy đua vô căn cứ theo các chỉ số lưu lượng.
Bản chất cốt lõi và hệ lụy kinh tế của lệnh phong sát
Mặc dù cộng đồng thường quen thuộc với khái niệm đại chúng là "phong sát", trên thực tế, hệ thống vận hành của cơ chế này phức tạp và đa tầng hơn rất nhiều. Đó là sự kết hợp chặt chẽ giữa danh sách cảnh báo nội bộ ngành, khung pháp lý từ các cơ quan quản lý nhà nước, hệ thống kiểm duyệt tự động của từng nền tảng, sự quản lý sát sao đối với các công ty MCN, cùng các biện pháp hạn chế tìm kiếm, cắt đứt nguồn thu thương mại và vô hiệu hóa hoàn toàn ý định lách luật bằng cách đổi nền tảng.
Trong trường hợp hành vi vi phạm của các cá nhân vướng vào các yếu tố cấu thành tội phạm hình sự, hệ thống quy định hiện hành cho phép chuyển giao hồ sơ ngay lập tức cho các cơ quan tư pháp để xử lý theo đúng bộ luật hình số.
Nhận định từ chuyên gia kỹ thuật của TTC Việt Nam, việc siết chặt hạ tầng mạng và kiểm soát nội dung số tại các thị trường lớn như Trung Quốc phản ánh xu thế tất yếu trong kỷ nguyên số, nơi tính bảo mật, minh bạch và tuân thủ pháp lý của các nền tảng trực tuyến được đặt lên hàng đầu để bảo vệ cộng đồng người dùng khỏi các hệ lụy tiêu cực từ văn hóa mạng độc hại.
Cách tiếp cận này biến một lệnh cấm đơn thuần trở thành một hệ thống phòng thủ khép kín, thu hẹp tối đa không gian để tội phạm mạng và các KOL lệch chuẩn có thể quay lại thị trường.
Điểm sáng tạo trong phương thức quản lý của giới chức Trung Quốc không nằm ở tốc độ khóa tài khoản, mà nằm ở tư duy triệt tiêu các con đường vòng để tái sinh danh tiếng. Từ hệ thống kiểm duyệt của CAPA, yêu cầu đồng bộ hóa tiêu chuẩn của CAC cho đến lệnh cấm đổi nền tảng phát sóng năm 2022, trách nhiệm đã được phân bổ đều cho cá nhân, đơn vị quản lý và doanh nghiệp vận hành hạ tầng mạng.
Đối với các KOL sinh tồn dựa hoàn toàn vào lưu lượng truy cập, hợp đồng quảng cáo, livestream bán hàng và thương mại điện tử, việc bị tước quyền tiếp cận các nền tảng mạng xã hội lớn đồng nghĩa với việc giá trị kinh tế của thương hiệu cá nhân bị xóa sổ hoàn toàn.
Do đó, cụm từ "phong sát" tại Trung Quốc cần được nhìn nhận không đơn thuần là một thao tác kỹ thuật xóa sổ một tài khoản khỏi không gian mạng, mà là một nỗ lực đồng bộ mang tầm vĩ mô giữa chính quyền và doanh nghiệp nhằm đảm bảo những cá nhân đã vi phạm chuẩn mực không thể quay lại vòng tròn kiếm tiền dễ dàng như trước.
Để được tư vấn chi tiết về các giải pháp hạ tầng mạng, hệ thống viễn thông an toàn và bảo mật tối ưu cho doanh nghiệp, vui lòng liên hệ ngay với TTC Việt Nam qua website ttcvn.net hoặc hotline chính thức của chúng tôi.
